İş artışı ve iş eksilişi hesaplama

İş artışı nedir?

Sözleşme imzalandıktan sonra öngörülemeyen bir durum yüzünden işin büyümesi gerekebilir. Kanun bunun için yeni bir ihale yapılmasını beklemez: belli bir orana kadar aynı yükleniciye yaptırılmasına izin verir. Ama bu bir hak değil, bir üst sınırdır — üç şartın birlikte gerçekleşmesi gerekir: artış öngörülemeyen bir durumdan doğmalı, sözleşmeye esas proje içinde kalmalı ve asıl işten ayrılması idareyi külfete sokmaksızın teknik veya ekonomik olarak mümkün olmamalıdır.

Oran tek değil — sözleşme türüne bağlı

En sık yapılan hata "iş artışı %20'dir" diye ezberlemektir. Oranı belirleyen şey ihalenin türü değil, sözleşmenin türüdür:

Götürü bedelli mal ve hizmet alımında iş artışı yoktur — bu, oranın sıfır olması değil bir yasaktır. Tebliğ, %20'lik artışın birim fiyat üzerinden sözleşmeye bağlanan alımlar için söz konusu olabileceğini, dolayısıyla götürü bedelle bağlananlarda söz konusu olmayacağını açıkça yazar. İhtiyaç gerçekten artıyorsa yol yeni bir ihaledir.

%40 otomatik değildir: Cumhurbaşkanı bu yetkiyi sözleşme bazında kullanır ve yalnızca birim fiyat sözleşmeyle yürütülen yapım işlerinde kullanabilir. Elinizde o sözleşmeye ait bir karar yoksa sınır %20'dir.

Karma sözleşmede tek bir yüzde yoktur

Karma sözleşmede iki kısım ayrı ayrı ve kendi tutarları üzerinden hesaplanır; ortalama bir oran almak yanlıştır. 10.000.000 ₺'lik bir sözleşmenin 4.000.000 ₺'si götürü bedelli, 6.000.000 ₺'si birim fiyatlıysa:

Aynı sözleşmeye tek bir %20 uygulamak 2.000.000 ₺ verirdi — yani 400.000 ₺ fazla. İki kısmın tutarı sözleşmenizde ayrı ayrı yazılıdır.

Matrah: sözleşme bedeli, KDV hariç

Ölçü sözleşme bedelidir; yaklaşık maliyet ya da keşif bedeli değil. Yapım İşleri Tip Sözleşmesi KDV'nin sözleşme bedeline dahil olmadığını, idare tarafından ayrıca ödendiğini söyler — bu yüzden oran KDV hariç tutara uygulanır. Çok kalemli mal alımlarında sınır ayrıca kalem bazındadır: her bir kalemde o kalemin tutarının %20'sine kadar. Bazı kalemlerde bu oranı aşmayan eksiliş yapılmışsa ve sözleşme tutarı aşılmıyorsa, başka bir kalemde bu oran aşılabilir.

Sınır aşılırsa: fesih değil tasfiye

İşin bu şartlar dahilinde tamamlanamayacağı anlaşılırsa artış yapılmaksızın hesap genel hükümlere göre tasfiye edilir. Yüklenici bu durumda da işi yarıda bırakamaz: ilk sözleşme bedeline karşılık gelen iş miktarını ihale dokümanı ve sözleşme hükümlerine uygun olarak tamamlamak zorundadır. İdare, artışa konu olan ve asıl işten ayrılabilir nitelikteki işi ayrıca ihale ederek başkasına da yaptırabilir.

İş artışının üç yan sonucu

İş eksilişi ve %80 eşiği

%80 bir alt sınır değil, bir tazminat eşiğidir. İşin bedelin %80'inden daha düşük bir bedelle tamamlanacağı anlaşılırsa sözleşme kendiliğinden sona ermez — yüklenici işi bitirmek zorundadır. Karşılığında, yaptığı gerçek giderler ve yüklenici kârına karşılık götürü bir ödeme doğar:

(Sözleşme bedeli × %80 − sözleşme fiyatlarıyla yapılan işin tutarı) × %5

1.000.000 ₺'lik bir sözleşmede iş 700.000 ₺'ye tamamlanırsa eşik 800.000 ₺'dir ve yükleniciye (800.000 − 700.000) × %5 = 5.000 ₺ ödenir. Bu tutar geçici kabul tarihindeki fiyatlar üzerinden ödenir. Gider belgesi ibrazı ya da ayrı bir kâr hesabı öngörülmemiştir — ödeme götürüdür.

Yapım işlerinde iş eksilişi için mevzuatta bir üst oran yoktur (arandı); "en fazla şu kadar eksiltilebilir" diye bir kural bulunmuyor. Mal alımlarında ise eksiliş de kalem bazında %20 kuralına tabidir.

Neyi hesaplamıyoruz

Artışın yapılıp yapılamayacağına bu araç karar vermez: "öngörülemeyen durum" ve "proje içinde kalma" şartlarının gerçekleşip gerçekleşmediği bir değerlendirme konusudur, bir hesap değil. Yeni iş kaleminin birim fiyatını da hesaplamıyoruz — o, Yapım İşleri Genel Şartnamesi'nin 22. maddesine göre belirlenir ve bu madde 1 Eylül 2025'ten itibaren bütünüyle değişmiştir (yetki Yüksek Fen Kurulu'na geçmiş, otuz günlük süre ve tavan oranlar getirilmiştir). Fiyat farkının artış matrahına girip girmeyeceği metinden anlaşılmıyor; araç bu boşluğu kendi hükmüyle doldurmaz, girdiğiniz sözleşme bedelini kullanır. Bağlayıcı olan idarenin hesabı ve sözleşmenizin kendi metnidir.